Công ty đóng BHXH thấp hơn lương thực tế: người lao động thiệt gì, đòi lại thế nào?

Nhân viên văn phòng đối chiếu bảng lương và quá trình đóng BHXH trên VssID

Lương thực tế của bạn là 20 triệu đồng/tháng, nhưng công ty chỉ đăng ký đóng BHXH trên mức 5.310.000 đồng — bằng lương tối thiểu vùng I. Mỗi tháng, công ty “tiết kiệm” gần 3,75 triệu đồng tiền BHXH, còn bạn tưởng mình chỉ thiệt vài trăm nghìn tiền đóng. Sự thật ngược lại: đến lúc nghỉ thai sản, bạn hụt hơn 88 triệu đồng; đến lúc về hưu, bạn hụt gần 9,5 triệu đồng mỗi tháng, suốt đời. Từ 10/9/2026, hành vi đăng ký mức lương đóng BHXH thấp hơn quy định được xác định là trốn đóng BHXH và bị xử phạt theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP. Bài viết dưới đây giải thích: luật quy định mức đóng thế nào, bạn thiệt bao nhiêu tiền, và 3 bước đòi lại quyền lợi của mình.

1. Luật quy định mức đóng BHXH thế nào? Không phải lương nào cũng phải đóng

Nhiều người nhầm rằng công ty phải đóng BHXH trên toàn bộ thu nhập mình nhận được. Không phải vậy. Theo điểm b khoản 1 Điều 31 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật số 41/2024/QH15, hiệu lực từ 01/7/2025), đối với người lao động hưởng lương do người sử dụng lao động quyết định, tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc là tiền lương tháng, bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được thỏa thuận trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương.

Khoản thu nhập Có tính vào lương đóng BHXH?
Mức lương theo công việc, chức danh (ghi trong hợp đồng lao động) Có — không thấp hơn mức lương tối thiểu vùng
Phụ cấp lương (chức vụ, trách nhiệm, thâm niên, độc hại, khu vực…) Có
Khoản bổ sung có mức cụ thể, trả thường xuyên, ổn định mỗi kỳ trả lương (kể cả khi công ty gọi tên là “hỗ trợ”) Có
Thưởng theo kết quả sản xuất kinh doanh, sáng kiến Không — nếu đúng bản chất thưởng, không cố định hằng tháng
Tiền làm thêm giờ Không — phụ thuộc số giờ thực tế từng tháng
Khoản hỗ trợ không thường xuyên, gắn với sự kiện (hiếu, hỉ, sinh nhật…) Không — có quy chế, không trả cố định
Công tác phí trả theo chứng từ thực tế phát sinh Không

Đây là điểm mấu chốt khi đối chiếu với công ty: nếu bảng lương của bạn có khoản “hỗ trợ xăng xe 2 triệu đồng/tháng” trả cố định hằng tháng, ghi trong hợp đồng hoặc phụ lục — đó là khoản bổ sung ổn định và phải tính vào lương đóng BHXH, dù công ty gọi nó bằng tên gì. Ngược lại, tiền thưởng Tết theo kết quả kinh doanh hay tiền làm thêm giờ tháng này có tháng không thì không phải đóng.

Sàn và trần của mức đóng: tiền lương làm căn cứ đóng BHXH thấp nhất bằng mức tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu. Mức tham chiếu hiện nay là 2.530.000 đồng/tháng theo Nghị định 161/2026/NĐ-CP (từ 01/7/2026). Như vậy mức đóng thấp nhất là 2.530.000 đồng/tháng và cao nhất là 50.600.000 đồng/tháng. Công ty không được đăng ký mức đóng dưới 2.530.000 đồng/tháng, và cũng không bắt buộc đóng trên 50.600.000 đồng/tháng dù lương thực tế của bạn cao hơn.

Tỷ lệ đóng hiện nay: tổng cộng 32% tiền lương làm căn cứ đóng — người sử dụng lao động đóng 21,5%, người lao động đóng 10,5%. Riêng BHXH bắt buộc là 25,5% (người lao động 8% vào quỹ hưu trí — tử tuất; người sử dụng lao động 17,5%, gồm 14% hưu trí — tử tuất, 3% ốm đau — thai sản và 0,5% tai nạn lao động — bệnh nghề nghiệp), BHYT 4,5% và bảo hiểm thất nghiệp 2%.

Ví dụ xuyên suốt bài này: chị Lan làm nhân viên văn phòng tại TP.HCM (vùng I, lương tối thiểu vùng 5.310.000 đồng/tháng theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP). Lương thực tế của chị là 20 triệu đồng/tháng, nhưng công ty chỉ đóng BHXH trên 5.310.000 đồng. Khoản chênh lệch mỗi tháng là 14.690.000 đồng — và mỗi tháng công ty đóng thiếu 3.745.950 đồng tiền BHXH (25,5% × 14.690.000), chưa kể BHYT và bảo hiểm thất nghiệp.

2. Cách phát hiện công ty đang đóng BHXH thấp hơn lương của bạn

Nhiều người làm việc nhiều năm mới phát hiện ra mình bị đóng thấp, vì bảng lương và mức đóng BHXH là hai con số khác nhau, ít ai đối chiếu. Ba cách kiểm tra sau đây mất chưa tới 10 phút:

Bước 1 — Tra cứu quá trình đóng trên VssID. Mở ứng dụng VssID, vào mục “Quá trình tham gia” sẽ thấy từng tháng công ty đóng cho bạn bao nhiêu, mức lương làm căn cứ đóng là bao nhiêu. Nếu chưa biết cách tra, xem hướng dẫn tra cứu quá trình đóng BHXH online của muabhyt.vn. Đây là bằng chứng quan trọng nhất khi khiếu nại, vì dữ liệu trên VssID là dữ liệu chính thức của cơ quan BHXH.

Bước 2 — Đối chiếu với hợp đồng lao động và bảng lương. Lấy mức lương theo công việc/chức danh + phụ cấp + các khoản bổ sung cố định hằng tháng trong hợp đồng, cộng lại và so với mức lương làm căn cứ đóng trên VssID. Nếu VssID chỉ ghi 5.310.000 đồng trong khi hợp đồng của bạn ghi lương 15 triệu + phụ cấp trách nhiệm 3 triệu + hỗ trợ cố định 2 triệu = 20 triệu, bạn đã có căn cứ rõ ràng.

Bước 3 — Kiểm tra bảng lương hằng tháng. Nếu phiếu lương ghi “BHXH trừ 8% × 5.310.000 = 424.800 đồng” trong khi lương thực nhận của bạn là 20 triệu, đó là dấu hiệu công ty đang đóng thấp. Lưu ý: phần tiền đóng BHXH của người lao động bị trừ ít hơn cũng không phải là “lợi” — khoản “tiết kiệm” 1.542.450 đồng/tháng này (10,5% × 14.690.000) nhỏ bé ra sao so với quyền lợi mất đi, xem mục 3.

Một dấu hiệu khác: công ty “chia” lương thành nhiều khoản có tên lạ — lương cơ bản 5.310.000 đồng cộng thêm “hỗ trợ hiệu quả công việc 10 triệu”, “hỗ trợ đi lại 4,69 triệu” — trả cố định hằng tháng nhưng không đưa vào căn cứ đóng. Cơ quan BHXH khi thanh tra sẽ căn cứ vào bản chất khoản tiền (có trả thường xuyên, ổn định hay không), không căn cứ vào tên gọi công ty đặt cho nó.

3. Bạn thiệt bao nhiêu tiền? Con số khiến nhiều người giật mình

Mọi chế độ BHXH — lương hưu, thai sản, ốm đau, trợ cấp thất nghiệp, BHXH một lần — đều tính trên mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, không tính trên lương thực tế bạn nhận. Đóng thấp một đồng, hưởng thấp cả đời. Bảng dưới đây so sánh trường hợp chị Lan (lương thực tế 20 triệu, đóng trên 5,31 triệu):

Chế độ Đóng trên 5.310.000đ Đóng đúng 20.000.000đ Thiệt hại
Lương hưu/tháng (nam, 30 năm đóng: 65% bình quân) 3.451.500đ 13.000.000đ 9.548.500đ/tháng, suốt đời
Thai sản 6 tháng (100% bình quân 6 tháng) 31.860.000đ 120.000.000đ 88.140.000đ
Trợ cấp thất nghiệp/tháng (60% bình quân 6 tháng) 3.186.000đ 12.000.000đ 8.814.000đ/tháng
BHXH một lần (5 năm đóng, 2 tháng/năm) 53.100.000đ 200.000.000đ 146.900.000đ
Ốm đau 1 ngày (75% lương tháng : 24) 165.937đ 625.000đ 459.063đ/ngày

Lương hưu — thiệt hại lớn nhất và kéo dài nhất. Theo Luật BHXH 2024, lao động nam trong điều kiện lao động bình thường được hưởng 45% mức bình quân tiền lương đóng BHXH tương ứng với 20 năm đóng, sau đó mỗi năm đóng thêm được tính 2%, tối đa 75%. Với 30 năm đóng, tỷ lệ hưởng là 65%. Chị Lan đóng trên 5.310.000 đồng thì lương hưu chỉ 3.451.500 đồng/tháng; đóng đúng 20 triệu thì lương hưu 13 triệu đồng/tháng. Chênh lệch 9.548.500 đồng mỗi tháng — nhân với 20 năm hưởng lương hưu, con số lên tới hơn 2,29 tỷ đồng.

Thai sản và trợ cấp thất nghiệp — thiệt ngay trong năm đầu tiên. Tiền thai sản bằng 100% bình quân tiền lương tháng đóng BHXH của 6 tháng gần nhất trước khi nghỉ. Trợ cấp thất nghiệp bằng 60% bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của 6 tháng liền kề trước khi thất nghiệp (tối đa 5 lần lương tối thiểu vùng, tức 26.550.000 đồng/tháng ở vùng I — mức 12 triệu đồng của chị Lan vẫn nằm trong trần). Chỉ cần công ty đóng thấp trong nửa năm trước khi bạn sinh con hay mất việc, quyền lợi đã hụt hàng chục triệu đồng.

BHXH một lần — thiệt một lần nhưng rất lớn. Mức hưởng BHXH một lần bằng 2 tháng mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH cho mỗi năm đóng từ năm 2014 trở đi. Với 5 năm đóng: đóng trên 5.310.000 đồng chỉ nhận 53.100.000 đồng, đóng đúng 20 triệu nhận 200 triệu đồng. Muốn tự tính chính xác số tiền BHXH một lần và lương hưu của mình từ bảng quá trình đóng, bạn có thể xem hướng dẫn đọc bảng quá trình đóng VssID để tự tính BHXH một lần và lương hưu của muabhyt.vn.

Đừng để khoảng trống bảo hiểm “ăn” thêm quyền lợi của bạn: đóng BHXH thấp đã thiệt, nghỉ việc mà không giữ liên tục thời gian đóng còn thiệt hơn — vừa đứt quãng quá trình, vừa mất chuỗi 5 năm liên tục của BHYT. muabhyt.vn có hướng dẫn xử lý khoảng trống bảo hiểm khi đổi việc, thất nghiệp — đăng ký BHYT hộ gia đình ngay tại đây để thẻ luôn có giá trị trong lúc chờ công ty mới chốt sổ.

Đóng BHXH thấp hơn lương thực tế: lương hưu hụt 9.548.500 đồng/tháng, thai sản hụt 88.140.000 đồng, BHXH một lần hụt 146.900.000 đồng
Đóng BHXH thấp hơn lương thực tế: lương hưu hụt 9.548.500 đồng/tháng, thai sản hụt 88.140.000 đồng, BHXH một lần hụt 146.900.000 đồng

4. Công ty đóng thấp bị xử lý ra sao? Từ 10/9/2026, đây là hành vi trốn đóng BHXH

Trước đây, nhiều doanh nghiệp xem việc đóng BHXH trên lương tối thiểu vùng là “cách làm phổ biến”, vì chế tài chưa gọi tên rõ ràng hành vi này. Từ 10/9/2026, Nghị định 283/2026/NĐ-CP (về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, BHXH) đã thay đổi hoàn toàn bức tranh.

Đăng ký lương đóng thấp hơn quy định = trốn đóng BHXH. Theo khoản 2 Điều 44 Nghị định 283/2026/NĐ-CP, người sử dụng lao động có hành vi “đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp hơn quy định tại khoản 1 Điều 31 của Luật Bảo hiểm xã hội” bị phạt tiền từ 18% đến 20% tổng số tiền trốn đóng BHXH bắt buộc, tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với cá nhân. Đối với tổ chức (công ty), mức phạt bằng hai lần mức phạt áp dụng cho cá nhân, tối đa 150.000.000 đồng.

Ngoài tiền phạt, công ty còn bị buộc khắc phục hậu quả: đóng đủ số tiền BHXH bắt buộc đã trốn đóng, và nộp khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền BHXH bắt buộc trốn đóng và số ngày trốn đóng vào quỹ BHXH.

Với ví dụ chị Lan: công ty trốn đóng 3.745.950 đồng/tháng trong 12 tháng = 44.951.400 đồng tiền BHXH trốn đóng. Mức phạt hành chính 18–20% tương đương khoảng 8–9 triệu đồng, cộng tiền lãi 0,03%/ngày — và quan trọng nhất, công ty phải đóng đủ 44.951.400 đồng đó, tức quá trình đóng của chị Lan được điều chỉnh lại đúng mức 20 triệu đồng/tháng.

Trường hợp nặng có thể bị truy cứu hình sự. Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động — áp dụng khi hành vi trốn đóng đủ nghiêm trọng (số tiền lớn, nhiều người lao động, tái phạm). Đây là lý do doanh nghiệp không nên xem nhẹ việc “đóng thấp cho quen”: từ xử phạt hành chính đến truy cứu hình sự chỉ cách nhau một mức độ vi phạm.

Một lưu ý cho chính người lao động: nếu bạn thỏa thuận với công ty để không tham gia BHXH bắt buộc, hoặc tham gia không đúng mức quy định, chính bạn cũng có thể bị phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng theo khoản 2 Điều 48 Nghị định 283/2026/NĐ-CP. Đừng đồng ý bằng miệng hay bằng văn bản với đề nghị “đóng BHXH mức thấp để lương thực nhận cao hơn” — khoản lợi trước mắt vài trăm nghìn mỗi tháng không bù nổi quyền lợi mất đi, mà còn khiến bạn cùng chịu trách nhiệm khi bị phát hiện.

5. Đòi lại quyền lợi trong 3 bước: từ đối chiếu bằng chứng đến khởi kiện

Biết mình bị thiệt chưa đủ — phải đòi lại đúng cách, có bằng chứng, đúng cơ quan. Trình tự dưới đây áp dụng cho cả trường hợp bạn còn đang làm việc tại công ty và trường hợp đã nghỉ việc.

Bước 1 — Thu thập bằng chứng. Chuẩn bị: hợp đồng lao động và các phụ lục (mức lương, phụ cấp, khoản bổ sung); bảng lương / phiếu lương / sao kê tài khoản nhận lương (chứng minh lương thực tế); ảnh chụp quá trình tham gia BHXH trên VssID (chứng minh mức lương công ty đã đăng ký đóng); quyết định tăng lương, quy chế lương — thưởng (nếu có). Đối chiếu 3 con số: lương thực tế nhận được, mức lương trong hợp đồng, mức lương đóng BHXH trên VssID. Chênh lệch giữa hai con số sau là căn cứ khiếu nại. Nếu phát hiện công ty còn nợ BHXH (đăng ký rồi nhưng không nộp tiền), hãy xem cách kiểm tra công ty nợ BHXH trên VssID và cách chốt sổ của muabhyt.vn — vì nợ BHXH và đóng thấp là hai vi phạm khác nhau, cách xử lý cũng khác nhau.

Bước 2 — Yêu cầu công ty điều chỉnh và truy đóng (bằng văn bản). Gửi văn bản (email có xác nhận đã nhận, hoặc đơn có dấu bưu điện) yêu cầu công ty điều chỉnh mức lương làm căn cứ đóng BHXH đúng quy định từ tháng phát sinh chênh lệch, truy đóng phần còn thiếu cho toàn bộ thời gian đã đóng thấp, và điều chỉnh lại quá trình tham gia trên hệ thống BHXH. Giữ lại toàn bộ văn bản trao đổi — đây là bằng chứng bạn đã yêu cầu công ty khắc phục trước khi khiếu nại lên cơ quan nhà nước. Nhiều trường hợp công ty sẽ tự điều chỉnh ở bước này, vì chi phí truy đóng vẫn rẻ hơn tiền phạt hành chính và lãi 0,03%/ngày.

Bước 3 — Khiếu nại lên cơ quan nhà nước hoặc khởi kiện. Nếu công ty từ chối hoặc im lặng, bạn có 2 hướng đi song song:

  • Khiếu nại hành chính: gửi đơn khiếu nại đến cơ quan BHXH nơi công ty đóng BHXH, hoặc đến Chánh Thanh tra Sở Nội vụ (cơ quan tiếp nhận chức năng thanh tra lao động sau khi Sở Lao động — Thương binh và Xã hội sáp nhập vào Sở Nội vụ từ năm 2025). Theo Nghị định 24/2018/NĐ-CP, khiếu nại lần đầu được giải quyết trong 30 ngày; khiếu nại lần hai trong 45 ngày. Cơ quan BHXH có quyền thanh tra, yêu cầu công ty truy đóng và xử phạt theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP.
  • Khởi kiện tại Tòa án: tranh chấp về BHXH thuộc loại tranh chấp lao động được khởi kiện trực tiếp tại Tòa án mà không phải qua hòa giải (khoản 1 Điều 188 Bộ luật Lao động 2019). Quyền khiếu nại, tố cáo về BHXH của người lao động được ghi nhận tại Điều 128 Luật BHXH 2024.

Nếu bạn đã nghỉ việc: công ty vẫn phải chốt sổ và truy đóng phần còn thiếu cho thời gian bạn làm việc. Trường hợp công ty nợ BHXH, cơ quan BHXH sẽ chốt sổ đến thời điểm công ty đã đóng đủ (khoản 3 Điều 8 Nghị định 158/2025/NĐ-CP), phần còn nợ được xác nhận bổ sung khi công ty đóng đủ. Chi tiết thủ tục khi công ty không chốt sổ, xem bài Nghỉ việc công ty không chốt sổ BHXH thì làm sao? 3 bước tự xử lý 2026. Nếu công ty nợ BHXH kéo dài khiến bạn không hưởng được chế độ ốm đau, thai sản, xem thêm bài Công ty nợ BHXH, người lao động có được hưởng chế độ ốm đau, thai sản không?.

6. Những câu hỏi thường gặp

Công ty đóng BHXH trên lương tối thiểu vùng có vi phạm không? Chưa chắc — phải đối chiếu với hợp đồng lao động của bạn. Nếu hợp đồng của bạn ghi lương đúng bằng lương tối thiểu vùng (5.310.000 đồng ở vùng I) và không có phụ cấp hay khoản bổ sung cố định nào khác, công ty đóng trên mức đó là đúng luật. Chỉ khi lương theo hợp đồng + phụ cấp + khoản bổ sung ổn định cao hơn mức công ty đăng ký đóng thì mới là vi phạm.

Tiền thưởng Tết, tiền làm thêm giờ có phải tính vào lương đóng BHXH không? Không. Thưởng theo kết quả sản xuất kinh doanh và tiền làm thêm giờ không thuộc căn cứ đóng BHXH theo Điều 31 Luật BHXH 2024. Nhưng lưu ý: nếu công ty trả một khoản cố định hằng tháng và gọi tên là “thưởng” để né đóng BHXH, cơ quan BHXH sẽ căn cứ vào bản chất (trả thường xuyên, ổn định) chứ không căn cứ vào tên gọi.

Phát hiện công ty đóng thấp từ 3 năm trước, có đòi được không? Có. Khi cơ quan BHXH xác minh và kết luận công ty đóng thấp, công ty bị buộc truy đóng đủ số tiền trốn đóng cho toàn bộ thời gian vi phạm, cộng lãi 0,03%/ngày. Bạn càng khiếu nại sớm, bằng chứng (bảng lương, sao kê) càng dễ thu thập đầy đủ.

Đang làm việc, khiếu nại công ty có bị đuổi việc không? Người sử dụng lao động không được sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động vì lý do người lao động khiếu nại về BHXH. Nếu công ty trả đũa bằng cách cho nghỉ việc, đó là hành vi vi phạm pháp luật lao động và bạn có quyền khiếu nại, khởi kiện riêng về việc chấm dứt hợp đồng trái pháp luật. Để an toàn, hãy khiếu nại bằng văn bản qua cơ quan BHXH thay vì đối đầu trực tiếp, và giữ lại mọi bằng chứng trao đổi.

Kết luận

Công ty đóng BHXH thấp hơn lương thực tế không phải là “chuyện thường tình” hay “cách làm phổ biến” — từ 10/9/2026, đó là hành vi trốn đóng BHXH theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP, bị phạt 18–20% số tiền trốn đóng (tối đa 150 triệu đồng với tổ chức), buộc truy đóng đủ và nộp lãi 0,03%/ngày. Người thiệt nhất không phải công ty mà là chính bạn: lương hưu hụt gần 9,5 triệu đồng mỗi tháng suốt đời, thai sản hụt 88 triệu, BHXH một lần hụt gần 147 triệu — chỉ vì mức lương làm căn cứ đóng bị “bóp” xuống lương tối thiểu vùng. Ba việc cần làm ngay: tra cứu VssID để biết mức đóng thật của mình, đối chiếu với hợp đồng lao động, và yêu cầu công ty điều chỉnh bằng văn bản — nếu công ty từ chối, khiếu nại lên cơ quan BHXH hoặc khởi kiện trực tiếp tại Tòa án.

Phát hiện công ty đóng BHXH thấp? Đừng để BHYT của bạn cũng “hụt” theo

Trong lúc chờ công ty truy đóng và chốt sổ, thẻ BHYT của bạn vẫn phải có giá trị để đi khám không lo viện phí. muabhyt.vn nhận đăng ký và gia hạn BHYT hộ gia đình online — cả hộ cùng tham gia được giảm giá đến 50% theo luật định, thẻ có giá trị tra cứu ngay trên VssID.

Đăng ký mua BHYT ngay — muabhyt.vn

Cần tư vấn BHXH, BHYT cho cá nhân và gia đình? Xem bảng phí dịch vụ của dichvubhxh.vn — cùng hệ sinh thái với muabhyt.vn.


Nguồn tham khảo: Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật số 41/2024/QH15, Điều 31, 128); Nghị định 158/2025/NĐ-CP (khoản 3 Điều 8); Nghị định 161/2026/NĐ-CP (mức tham chiếu 2.530.000 đồng từ 01/7/2026); Nghị định 283/2026/NĐ-CP (khoản 2 Điều 44, khoản 2 Điều 48, hiệu lực 10/9/2026); Nghị định 293/2025/NĐ-CP (lương tối thiểu vùng 2026: vùng I 5.310.000 đồng); Nghị định 24/2018/NĐ-CP (Điều 10, Điều 15); Bộ luật Lao động 2019 (khoản 1 Điều 188); Bộ luật Hình sự 2015 (Điều 216).

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Chat Icon
.
.
.
.